Kościoły i sanktuaria

Najpiękniejsze kościoły i sanktuaria Powiatu Zawierciańskiego

Gmina Irządze

Kościół Parafialny pod wezwaniem Św. Wacława w Irządzach wybudowany został około 1326 roku, a przebudowany w roku 1390 przez Stefana Świętopełka z Zawady herbu LIS. W roku 1657 spalony przez Szwedów, nigdy już nie odzyskał dawnej świetności.

Po wojnie odbudowany, stracił swój dawny charakter i okazałość. Mury i wieża zostały zniżone. Sklepienie zastąpiono sufitem z belek. Mimo to świątynia przedstawia się okazale i stanowi istotną ozdobę gminy.

 Gmina Kroczyce

Kościół p.w. św. św. Jacka i Marii Magdaleny w Kroczycach
Zbudowany w latach 1893-1895. W środku znajduje się ołtarz w formie groty zbudowany z kalcytu, na wzór groty z sanktuarium w Lourdes. Koło kościoła rosną pomniki przyrody - lipy (najstarsza ma około 500 lat).
 

Gmina Łazy

Kościół p.w. św. Franciszka z Asyżu w Niegowonicach
Od 1798r. duszpasterstwo w Niegowonicach prowadzone było przy kaplicy dworskiej, drewnianej. W roku 1802 erygowano parafię w Niegowonicach i wybudowano nowy kościół murowany, jednonawowy z dachem krytym gontem.

Do kościoła przylegała dzwonnica z barokowym hełmem. Kościół ten spłonął w 1909r., następnie został odbudowany. Obecna świątynia jest murowana, jednonawowa, barokowo-klasycystyczny z dwoma bocznymi kaplicami. W kościele możemy zobaczyć piękną późnobarokową chrzcielnicę z XIX w., krucyfiks barokowy z XIX w., monstrancję barokowo-klasycystyczną z XIX w. i kielich barokowy z 1689r.

Kościół p.w. św. Bartłomieja w Ciągowicach
W wykazach Świętopietrza pierwsze wzmianki o istnieniu parafii w Ciągowicach pochodzą z 1325 roku. W latach 1801-1818 należała wraz z Nowym Śląskiem do diecezji wrocławskiej. W 1908r. z parafii Ciągowice wydzielono parafię Poręba Mrzygłodzka, a w 1920r. parafię Łazy. W poł. XV w. był to kościół drewniany pw. św. Mikołaja i św. Bartłomieja. Przy kościele prowadzony był szpital. W 1874r. kościół drewniany spłonął. Nowy kościół murowany, w stylu bazylikowo-romańskim, został wykończony i konsekrowany w 1882r.. Ołtarz główny przedstawia obraz Matki Boskiej Pocieszenia, boczne: św. Józefa i św. Antoniego z Padwy. Sklepienie kościoła zdobią piękne, malowane obrazy Matki Boskiej Niepokalane, św. Piotra, św. Pawła i św. Bartłomieja.

Kościół p.w. św. Stanisława BM w Chruszczobrodzie
Pierwotnie był to kościół drewniany wybudowany ok. 1459r., wybudowany przez dziedzica Mirzowic i części Chruszczobrodu Mikołaja Mirzowskiego p.w. Nawiedzenia NMP, św. Stanisława BM i św. Bernardyna. Konsekrowany w 1466r.. Gruntowną przebudowę kościoła przeprowadzono w latach 1652-67. Obecny kościół został wybudowany w stylu barokowym, ale na skutek rozbudowy został nieco zniekształcony: orientalny, bazylikowy z transeptem. Nawy są podzielone pilastrami, dachy są dwuspadowe, a hełm wieży w stylu barokowym. W kościele widzimy rzeźby późnogotyckie- Matki Bożej i św. Anny z przełomu XV i XVI w. oraz rzeźby barokowe św. Kazimierza, św. Jana Nepomucena, św, Stanisława BM i św. Wojciecha.

Gmina Ogrodzieniec

Kościół p.w. Przemienienia Pańskiego w Ogrodzieńcu
Pierwotny kościół w Ogrodzieńcu był kościołem drewnianym i uległ zniszczeniu na początku XVII w. Na jego miejscu zbudowano nową świątynię p.w. św. Wawrzyńca Męczennika, konsekrowaną w roku 1633. Jednak i ten kościół w stosunkowo krótkim czasie uległ zniszczeniu. Na początku lat trzydziestych XVIII w. rozpoczęto budowę nowej świątyni, której nie dokończono przez kolejnych wiele lat z uwagi na śmierć ówczesnego proboszcza. W roku 1782 wybudowano drewnianą kaplicę na cmentarzu kościelnym, gdyż drewniany kościół nie nadawał się do użytku. Mury nowego kościoła wyciągnięte do wysokości 5m stały niedokończone do roku 1783. Wówczas to Jan Józef Jakuliński, sędzia grodzki nabył dobra ogrodzienieckie i jako fundator przystąpił do dalszej budowy kościoła, która została ukończona w roku 1787. Kościół p.w. Przemienienia Pańskiego został konsekrowany w 1883r. Świątynia jest budowlą mającą cechy późnego baroku i klasycyzmu.

Wystrój wnętrza kościoła stanowi mieszaninę elementów baroku, rokoko i klasycyzmu. Na szczególną uwagę zasługuje obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem umieszczony w nawie bocznej ołtarza. Kompozycja tegoż obrazu nawiązuje do znanego obrazu zwanego Mater Dei Salus Populi Romani znajdującego się w bazylice Santa Maria Maggiore w Rzymie. Ogrodzieniecka kopia obrazu pokryta jest charakterystyczną, metalową, posrebrzaną sukienką, co pozwala sądzić, iż powstał w połowie XVIII wieku. W kościele jest pięć ołtarzy: główny - Przemienienia Pańskiego z 1780r., ołtarze boczne: Matki Bożej z 1787r. w którego w zwieńczeniu widnieje obraz św. Stanisława BM z II połowy XVIII w., św. Antoniego Padewskiego z 1787r., św. Franciszka z Asyżu oraz św. Walentego. Na uwagę zasługują również późnogotycki krucyfiks z XVI w., kamienna chrzcielnica z XVIII w.

Sanktuarium Matki Bożej Skałkowej w Podzamczu
Uwzględniając żywy i trwający od ok. 300 lat kult Matki Bożej czczonej jako Matki Bożej Skałkowej oraz wzrastającą wciąż ilość pielgrzymów - turystów 20 maja 2002r. powołane zostało do istnienia na terenie parafii Sanktuarium Matki Bożej Skałkowej w Podzamczu.

Kościół p.w. św. Jakuba St. AP w Gieble
Kościół parafialny wybudowany został w stylu romańskim ok. połowy XII wieku, wzmiankowany już w 1315r. Konsekrowany i rozbudowany w 1911r.

Wyposażenie romańskiej świątyni w Gieble przypomina typowy barokowy wystrój sakralny o bardzo skromnym charakterze, mające jednak dużą wartość historyczną.

Gmina Pilica

Kościół p.w. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Pilicy
Parafia w Pilicy została erygowana już prawdopodobnie w XII lub XIII w. Najstarsze informacje z lat 1297-1300 mówią o zamku i miejscowości. Pierwotnie Pilica była usytuowana nieco na wschód od dzisiejszej. Pierwszym kościołem parafialnym w Pilicy był kościół św. Piotra w Starej Pilicy, rozebrany ok.. 1570r. Na jego miejsce ok. roku 1590 wzniesiono kościół modrzewiowy, który został spalony przez Niemców w roku 1945. Pierwotny kościół był świątynią parafialną jeszcze w 1409r.

Równocześnie z lokalizacją miasta w 1393r wyznaczono plac pod budowę nowego kościoła parafialnego. Fundacją i wyposażeniem kościoła kierowała Jadwiga, wdowa po Ottonie, a następnie jej córka Elżbieta Granowska. Początkowo był to kościół jednonawowy w stylu gotyku nadwiślańskiego. Do dziś zachowało się surowe, gotyckie prezbiterium, zakrystia i kaplica św. Anny - zbudowana przez Stanisława Pilceckiego przed rokiem 1559. Na koniec XIV w. kościół otrzymał wezwanie św. Jana Chrzciciela. Na przełomie XVI i XVII w. wprowadzone zostały zmiany w architekturze i wystroju świątyni w oparciu o jej gotyckie mury, pokrywając je barokowymi formami. Surowe ściany ozdobiono pilastrami, gzymsami i bogatą ornamentyką. We wnętrzu kościoła na uwagę zasługują: nagrobek Katarzyny Pileckiej wykonany przez Jana Marię Padovano w 1555r., barokowa kaplica MB Szkaplerznej z XVI w., kaplica Męki Pańskiej z końca XVII w., tabernakulum z pnia drzewa w kaplicy Padniewskiego z 1601r. symbolizująca ofiarę Abrahama, herb bp krakowskiego Konstantego Szaniawskiego z początku XVIII w. w stylu barokowym oraz chór z organami w kaplicy św. Józefa z XVII w. w stylu barokowym. W roku 1997 kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty otrzymał tytuł Prokolegiaty.

Klasztor i kościół Ojców Franciszkanów w Pilicy - Sanktuarium Matki Boskiej Śnieżnej, Opiekunki Rodzin
Bardzo pięknie usytuowany, wtopiony w krajobraz wzgórza. Fundatorką klasztoru była wdowa po królewiczu Konstantym Sobieskim, Maria Józefa z Wesslów. Zabudowania klasztorne pochodzą z 1743r. W tym samym roku poświęcono kamień węgielny pod budowę świątyni, którą ukończono w 1746r. Kościół p.w. Najświętszego Imienia Jezus, zbudowany został w epoce baroku, jednak cechy stylu są tu znacznie uproszczone, zgodne z zakonnymi zasadami ścisłego ubóstwa. Korpus kościoła jest jednonawowy, dwuprzęsłowe prezbiterium zwrócone na zachód, zamyka prosta ściana. Wnętrze kościoła jest podzielone parzystymi pilastrami. Nawa jest prostokątna, trójprzęsłowa, zwrócona na wschód. Do roku 1899 kościół miał siedem ołtarzy w tzw. stylu rejencji, zbudowanych z drewna dębowego i sosnowego, z gzymsami oraz płaskimi i półokrągłymi kolumnami. Ich podstawy (mense) wykonane są z cegły i kryte kamieniem wapiennym. Pod nim umieszczono relikwie św. Benedykta męczennika i św. Urbany męczenniczki.

W roku 1751 fundatorka podarowała klasztorowi czaszkę oraz części kości rąk i nóg św. Benedykta. Antepedia do ołtarzy są malowane na płótnie i pochodzą z roku 1749., natomiast ołtarz główny ma drugie antepedium ofiarowane w roku 1868. W nim również na tle transparentnym malowanym na płótnie umieszczony jest barokowy krucyfiks rzeźbiony w drewnie. Pomiędzy pilastrami ścian ustawiono sześć ołtarzy: Matki Boskiej z postacią Niepokalanej na zasuwie, a pod nim ufundowany w 1753 r. przez Marię Józefę Sobieską wizerunek NMP Większej malowany na drewnie cyprysowym, będący kopią obrazu z Santa Maria Maggiore. Do roku 1899 po prawej stronie kościoła stał ołtarz św. Antoniego Padewskiego z obrazem św. Kazimierza Królewicza na zasuwie. Następnym jest ołtarz św. Małgorzaty z Kortony, pokutnicy trzeciego zakonu św. Franciszka. Po lewej stronie ołtarz Najświętszego Imienia Jezus obecnie z obrazem Serca Pana Jezusa, a na zasuwie św. Józefa z Dzieciątkiem. Dalej ołtarz św. Franciszka z 1839r., św. Piotra z Alkantary. Na uwagę zasługują również kaplice: św. Michała Archanioła, św. Antoniego z 1899r., stacje drogi krzyżowej z 1749r. na placu kościelnym.

Gmina Poręba

Kościół p.w. Ducha Świętego w Porębie
Kościół parafialny wybudowany został w 1901r. ze składek miejscowych wiernych. Świątynia została wybudowana w stylu neogotyckim, murowana, jednonawowa, jednowieżowa, z dwoma bocznymi kaplicami. Kościół nie posiada zabytków, a o jego niepowtarzalności decydują 15-głosowe organy i 3 spiżowe dzwony oraz wewnętrzny wystrój świątyni.

Gmina Włodowice

Kościół p.w. św. Bartłomieja w Włodowicach
Kościół we Włodowicach istniał już prawdopodobnie w I połowie XIII w. i został zniszczony w czasie najazdu tatarskiego w 1241r. Odbudowany w 1305r. Początkowo wzmiankowany przez Długosza kościół był drewniany. W latach 1571-1594 zamieniony na zbór ariański przez Seweryna i Fryderyka z Bonerów, przywrócony katolikom przez Mikołaja Firleja. Obecnie jest to murowany kościół - wzniesiony w latach 1701-1703 i konsekrowany w 1708r. Rozbudowany w latach 1898-1911. Barokowy, orientalny, jednonawowy na rzucie prostokąta, przy prezbiterium znajdują się dobudówki z czasu powiększania kościoła: kaplica, zakrystia z przedsionkiem, składzik oraz wieża z kruchtą w przyziemiu. Dachy dwuspadowe, kryte blachą. W kościele są zabytkowe portale barokowe z czasów budowy kościoła, ołtarze i ambona późnobarokowe, barokowe kropielnice, obrazy religijne z XVII-XIXw. Ołtarz główny z początku XVIIIw., dwukondygnacyjny, dekorowany ornamentem roślinnym, z rzeźbami św. Piotra i Pawła, Jana Chrzciciela i Bartłomieja. W nawie przy tęczy dwa ołtarze również późnobarokowe, konsekrowane w 1787r., z rzeźbami puttów oraz rzeźbionymi zwieńczeniami w formie glorii. Pod kościołem znajduje się krypta grobowa.

Gmina Zawiercie

Kościół p.w. św. Trójcy w Zawierciu-Skarżycach - Sanktuarium Matki Boskiej Skarżyckiej
Król Władysław Łokietek nadał w roku 1328 Skarżyce klasztorowi Kanoników regularnych w Kromołowie. Do połowy XVI w. należały do parafii Kromołów. Kiedy to kościół w Kromołowie przejęli za sprawą Bonerów kalwini, Wojciech Giebułtowski wybudował w Skarżycach kościół, do którego uczęszczali katolicy z całej parafii. Do 1616r. był to kościół filialny. W 1675r. przy parafii była szkoła parafialna, a w 1772 był także szpital.

Kościół od początku był murowany, trójnawowy, orientalny, wczesnobarokowy, konsekrowany dwukrotnie w latach 1598 i 1678. Pod koniec XIX i na początku XX wieku kościół został bardzo zniszczony, następnie gruntownie odnowiony. W kościele są zabytkowe ołtarze: główny w stylu barokowo-klasycystycznym, ołtarze boczne (w kaplicach) późnorenesansowe, a ołtarze boczne (w nawie) klasycystyczne. Piękne tabernakulum późnobarokowe, chrzcielnica i ambona barokowa dopełniają niepowtarzalną atmosferę w świątyni.

Kościół p.w. św. Mikołaja BW w Zawierciu-Kromołowie
Kromołów posiadał prawa miejskie już w XV wieku. W połowie XVI w. właścicielami miasta byli Seweryn i Fryderyk Bonerowie, za których miasto przeżywało okres rozkwitu. Natomiast parafia istniała już prawdopodobnie od ok. 1250r.. W okresie kiedy to Kromołów należał do Bonerów, będących wyznania kalwińskiego, kościół parafialny został zamieniony na zbór kalwiński, a katolicy wybudowali w tym czasie kościół w Skarżycach. Jednak w roku 1574 kościół w Kromołowie powrócił do katolików za sprawą właściciela Mikołaja Firleja. Długosz podawał, że kościół był z murowanym prezbiterium i drewnianą nawą. W XVI w. cały kościół był już murowany, zamieniony w połowie tego stulecia na zbór kalwiński. Obecnie kościół jest murowany, orientalny, jednonawowy. W kościele są zabytkowe ołtarze: główny neorenesansowy i boczne barokowe jak również wczesnobarokowa chrzcielnica kamienna.

Kolegiata p.w. św. Piotra i Pawła w Zawierciu (od 18.10.2009r. Bazylika Mniejsza)
Parafię p.w. św. Piotra i Pawła erygował bp kielecki w 1903r., a kościół został konsekrowany w 1953r. Początkowo istniała tu niewielka kaplica, następnie dobudowano do niej drewnianą część. Kamień węgielny pod nowy kościół został poświęcony w roku 1896. Fundatorami kościoła byli właściciele fabryki Adolf i Izydor Ginsbergowie. Budowę kościoła rozpoczęto w 1897r. wg. projektu Hugo Kudera. W 1903r. kościół został poświęcony i oddany do użytku wiernych.

Jest murowany z czerwonej cegły, trójnawowy, w stylu polskiego gotyku. Wewnątrz widzimy piękny marmurowy ołtarz główny, boczny MB Niepokalanej oraz wiele niepowtarzalnych witraży. Przed kościołem wznosi się neogotycka figura Matki Bożej z płaskorzeźbami wykonanymi w 1904r. przez J. Proszowskiego.

Gmina Żarnowiec

Kościół p.w. św. Wojciecha w Łanach Wielkich powstał w 1335r., a jego fundatorką była najprawdopodobniej żona Kazimierza Wielkiego, Adelajda. Świątynia została wybudowany w miejscu, gdzie w czasach przedchrześcijańskich znajdował się ośrodek kultu pogańskiego. Uważa się, że w czasie swojej podróży do Gniezna, prawdopodobnie w 996 r., przybył tu i nauczał Św. Wojciech.

Szczególnie cennym elementem wystroju kościoła są zachowane w jego wnętrzu średniowieczne freski. W absydzie świątyni przedstawiono scenę "Sądu Ostatecznego" z Chrystusem na tronie. W prezbiterium znajduje się wizerunek św. Jerzego walczącego ze smokiem. Malowidła w nawie przedstawiają m.in. motyw umęczonych na kolcach żywego drzewa (jest to jedyne zachowane tego typu przedstawienie).
Kościół w Łanach Wielkich jest obiektem wyjątkowym nie tylko w skali regionu, ale i całego kraju. Obecnie trwają w świątyni prace renowacyjne, przeprowadzane dzięki uzyskaniu przez parafię dotacji w wysokości 1,3 mln zł z Unii Europejskiej, w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (ZPORR). Restaurowany kościół charakteryzuje się ogólnoeuropejskimi elementami architektonicznymi stylów romańskiego oraz gotyckiego i wiąże się nieodzownie z epoką Polski piastowskiej i kultem jej pierwszych świętych.

Opracowano na podstawie:

Katalog Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Częstochowskiej, Częstochowa 1978.
Katalog Diecezji Sosnowieckiej, Sosnowiec 1999.
Katalog Duchowieństwa i Parafii Diecezji Kieleckiej, Kielce 1999.
Kościoły Diecezji Sosnowieckiej, Sosnowiec 2000.
Kościoły Wielkiego Jubileuszu Diecezji Sosnowieckiej, Sosnowiec 2000.
Opis historyczny kościołów i zabytków Ks. J. Wiśniewski Kanonik Sandomierski, 1936.

 Foto: S. Smolny, I. Kuźniak, arch. gmin powiatu zawierciańskiego.